Gietrzwałd, niewielka wieś położona na historycznej Warmii, od półtora wieku stanowi jeden z najważniejszych punktów na religijnej i kulturowej mapie Polski. Przełomowym momentem w dziejach tej miejscowości był rok 1877, kiedy doszło tu do jedynych na ziemiach polskich objawień maryjnych uznanych oficjalnie przez Kościół katolicki dekretem biskupim.

Wydarzenia rozpoczęły się 27 czerwca 1877 roku. Trzynastoletnia Justyna Szafryńska, wracając z kościoła po zdanym egzaminie przed Pierwszą Komunią Świętą, ujrzała na klonie w sąsiedztwie plebanii niezwykłą jasność, a w niej postać Matki Bożej. Kilka dni później, 30 czerwca, widzenie miała również dwunastoletnia Barbara Samulowska. Objawienia trwały do 16 września 1877 roku, a wizjonerki doświadczyły ich łącznie ponad 160 razy. Głównym przesłaniem przekazanym przez Maryję było wezwanie do gorliwej modlitwy różańcowej.

Kluczowy wymiar wydarzeń wynikał z kontekstu geopolitycznego. Warmia znajdowała się w granicach Królestwa Prus, gdzie władze prowadziły nasilony Kulturkampf – politykę wykorzeniania polskości oraz ograniczenia wpływów Kościoła. Matka Boża przemawiała do dziewczynek w języku polskim, posługując się gwarą warmińską. Fakt ten podniósł na duchu ludność polską pod zaborami, przywracając poczucie godności oraz stając się silnym bodźcem do odrodzenia świadomości narodowej.

W latach II wojny światowej Gietrzwałd znajdował się na terenie Prus Wschodnich pod ścisłym nadzorem władz III Rzeszy. Ruch pielgrzymkowy został drastycznie ograniczony przez nazistowskie restrykcje, a posługa duszpasterska podlegała inwigilacji. Złagodzenie represji nastąpiło po 1945 roku, kiedy Warmia weszła w granice państwa polskiego, a opiekę nad sanktuarium objęli Kanonicy Regularni Laterańscy.

W dobie Polski Ludowej Gietrzwałd pozostawał pod stałą obserwacją Służby Bezpieczeństwa. Mimo utrudnień stawianych przez władze komunistyczne miejsce to gromadziło rzesze pielgrzymów. Przełomowym momentem okresu powojennego był rok 1977. W 100. rocznicę objawień biskup warmiński Józef Drzazga zatwierdził ich autentyczność. Uroczystości jubileuszowe zgromadziły wówczas około 200 tysięcy wiernych, a Mszy świętej koncelebrowanej przewodniczył metropolita krakowski kardynał Karol Wojtyła wraz z Prymasem Polski ks. kardynałem Stefanem Wyszyńskim.

Obecnie Sanktuarium Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Gietrzwałdzie odwiedza rocznie setki tysięcy pielgrzymów. Centralnym miejscem modlitwy jest neogotycka bazylika z cudownym obrazem oraz zrekonstruowane otoczenie źródła, pobłogosławionego przez Maryję 8 września 1877 roku. Od czasów objawień w archiwach sanktuarium prowadzona jest oficjalna Księga łask, w której gromadzone są świadectwa uzdrowień, często poparte dokumentacją medyczną. Wśród nowszych zapisów znajduje się przypadek Tomasza z Wrocławia, u którego zdiagnozowano zaawansowaną gruźlicę kręgosłupa z zaleceniem natychmiastowej operacji. Po pielgrzymce do Gietrzwałdu, żarliwej modlitwie oraz obmyciu wodą ze źródełka, kolejne badania obrazowe wykazały całkowite i niewytłumaczalne z medycznego punktu widzenia ustąpienie zmian chorobowych, co pozwoliło uniknąć zabiegu chirurgicznego.

W 2027 roku przypada okrągła, 150. rocznica objawień gietrzwałdzkich. Wskazując na historyczną rolę tego miejsca w ochronie języka polskiego i tożsamości narodowej, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwałą z 18 września 2026 roku ustanowił rok 2027 Rokiem Objawień Matki Bożej Gietrzwałdzkiej. Organizatorzy oraz władze archidiecezji warmińskiej szacują, że podczas głównych obchodów jubileuszowych do małej warmińskiej miejscowości przybędą setki tysięcy pielgrzymów z kraju i ze świata, a skumulowana liczba odwiedzających w całym roku jubileuszowym może sięgnąć nawet kilku milionów osób. Trwają intensywne prace przygotowawcze i infrastrukturalne mające na celu bezpieczne przyjęcie pielgrzymów.